Ćmielów wczoraj i dziś - Historia
  • .

  • .

  • .

  • .

  • .

Ćmielów wczoraj i dziś

Marek Terczak 2016

Licznik odwiedzin

Dzisiaj:403
Wczoraj:255
Tydzień:1857
Miesiąc:7101
Razem768335

odwiedza stronę:

3
Online

piątek, 19 kwiecień 2019 22:14

A to taka ćmielowska perełka z lat 50-tych, nadesłał Pan Marcin Maruszak, fotografia ze zbiorów dziadka Pana Marcina😉 Dziękujemy! 

ćmielów 50 lata

Miasteczko nasze dla pasjonatów historii to istny „skarbiec”, wiele pięknych kart w jego dziejach, wiele też smutnych. Dziś już nie ma śladów po ćmielowskim ratuszu ale jest pewne, że istniał. Znamy również jego lokalizację. W układzie architektonicznym, w czasie tworzenia struktur miejskich - wyznaczono Rynek a na jego środku miejsce na ratusz. W 1905 r. ks. Wiśniewski pisze „..dziś jeszcze dostrzec można ślady jego fundamentów…”.
Jak wyglądał ten nasz „magistrat”? W którym miejscu dokładnie był zlokalizowany? Te pytania pewnie nie mają jasnych odpowiedzi. W „Inwentarzu ćmielowskim” (do którego znów wracam), z lipca 1763 r. spisanym na okoliczność trzechletniej dzierżawy dóbr ćmielowskich przez państwa Ściborowskich opisano ratusz ówczesny, odrestaurowany po XVII-to wiecznych pożogach.
A jak się przedstawia historia ćmielowskiego ratusza?

ratusz edited mA może tak wyglądał ratusz w 1763 r., kiedy powstawał opis ćmielowskiego inwentarza. Rys. M. Terczak

19 maja 1505 roku Jakub Szydłowiecki wystarał się dla Ćmielowa o przywilej lokacyjny. Wymagało to „zorganizowania” władz miejskich. Zasadźcą i pierwszym wójtem Ćmielowa został Maciej z Iłży sługa Jakuba Szydłowieckiego. Wójt otrzymał wiele przywilejów między innymi prawa: do łaźni miejskiej, wystawienia własnego browaru pitnego, połowu ryb w rzece Kamienna i pobierania z lasu dziedzica drzewa na budowle oraz opałowego. Miasteczko nie posiadało jednak ratusza oznaki miejskich aspiracji.
Prawdopodobnie budowę ratusza rozpoczęto w chwili uzyskania praw miejskich (1505r.) ale ukończenie jego budowy przypisywane jest Krzysztofowi Szydłowskiemu czyli lata 1519-1531.
Na XVI-to wieczną zabudowę Ćmielowa składały się: rynek wytyczony w połowie drogi pomiędzy kościołem i zamkiem, młyn nad rzeką Kamienną, łaźnia miejska, zamek z kaplicą zamkową, 96 domów z czego 35 w rynku, gotycki kościół z piękną plebanią, dom wikarego, dom kierownika szkoły, szkoła parafialna, szpital ubogich i właśnie ratusz.
Ćmielów bardzo ucierpiał na skutek zawieruchy wojennej w 1657 r. kiedy pod Ćmielowem doszło do spotkania armii Jerzego II Rakoczego oraz Karola X Gustawa. Wtedy właśnie miał spłonąć pierwotny ratusz. Miasteczko podniosło się z tych zniszczeń i opis z „Inwentarza ćmielowskiego” dotyczy odbudowanego ratusza. 
POL COA Moszyński hrabia.svgMożna założyć, że dokonał tego kanclerz wielki koronny Jan Małachowski właściciel Ćmielowa od 1753 r. Ale pewnie odbudowa mogła nastąpić wcześniej.

„Opisanie ratusza” nastąpiło rok po śmierci Jana Małachowskiego, właścicielem wtedy był syn Antoni, który później odstąpił dobra ćmielowskie bratu Jackowi. Antoni bardziej zajmował się sąsiednim Kunowem oddał więc Ćmielów w 3-letnią dzierżawę czemu zawdzięczamy „Inwentarz Ćmielowski” na ta okoliczność spisany.

W opisie czytamy, ze ratusz zlokalizowany jest na środku rynku, frontem na południe. Jest podpiwniczony. Ratusz posiada tzw. „facjatę” czyli coś w rodzaju lukarny z dwoma dymnikami. Na przedzie herb Nałęcz (Małachowscy) z gwiazdą „pętlą żelazną ujęty”. Jest też dzwon miejski. Główne wejście od południa prowadzi do sieni z dwoma okienkami. Układ ratusza jest symetryczny. W sieni dwa kominy, i wejścia do izb w lewo i prawo. Obie izby z dwoma oknami na południe. Okna z okiennicami zamykanymi od środka. Z izb drzwi prowadzą do następnych pomieszczeń zwanych „komorami”. W owych komorach okna na południe i przejście do pomieszczeń, które nazwano w tym dokumencie „kromnicami”? W tych pomieszczeniach były wyjścia na zewnątrz ku wschodowi i zachodowi oraz okna. Sień jest podzielona i jej tylna część to schody na strych i do piwnicy. Piwnica posiada małe okienka z kratami…
Zainspirowany tym opisem sporządziłem szkic przedstawiający przypuszczalny wygląd ratusza. Oczywiście jest to tylko moja wyobraźnia. Łatwiej pokusić się o narysowanie planu pomieszczeń, gdyż te zostały dokładnie opisane. 

plan ratusz 1

Rozmieszczenie pomieszczeń ratusza wg opisu z 1763 r.


Co się stało z ratuszem, kiedy został ostatecznie zniszczony? Nie znam odpowiedzi na te pytania. Pewne jest, że w 1905 r. w Rynku były już tylko ślady po fundamentach. W pracy (Kanclerz Jacek Małachowski (1737-1821) twórca kompleksu ceramicznego Ćmielów-Denków w artykule Dr. Piotra Olszewskiego.) czytamy „..w obliczu dalszej pauperyzacji mieszczan Małachowski zobowiązał się opłacać burmistrza od 1 stycznia 1819 r. przez dwa lata w kwocie 600 złotych rocznie. Mieszczanie natomiast zobowiązali się od 1821 r. opłacać burmistrza i zapewnić mu mieszkanie w ratuszu i opał…”.
Może po utracie praw miejskich ratusz nie był potrzebny? Może inne wydarzenia np. pożar spowodowały jego zniszczenia. Nie znam też żadnych przekazów, czy w czasie budowy Domu Ludowego lata 1925-1927 lub budowy obecnego Domu Kultury (1978 -1985) robotnicy natrafili na fundamenty po starym ratuszu. Wydaje się, że jego lokalizacja odpowiada obecnej lokalizacji Domu Kultury. Możliwe, że był usytułowany głębiej w kierunku północnym. Pozostaje nam więc wyobraźnia i dokumenty, które może rzucą nowe światło na historię ćmielowskiego ratusza.

Marek Terczak

Rafał Jankowski

(Archiwum Główne Akt Dawnych, Warszawa)

INWENTARZ RUCHOMOŚCI JANUSZA OSTROGSKIEGO

(1554–1620), KASZTELANA KRAKOWSKIEGO,

ZŁOŻONYCH W ZAMKU ĆMIELOWSKIM W 1620 R.

Trzy ostatnie miesiące życia Janusz Ostrogski spędził przykuty do łóżka z objawami daleko posuniętej miażdżycy. Już na początku lipca w Warszawie rozchodziły się wieści o jego śmierci. Pochowano go w Tarnowie 3 XI 1620 r. Jeszcze za jego życia sporządzono inwentarz najważniejszego skarbca w Ćmielowie. Został on spisany w dniach 13–14 IV 1620 r., a uzupełniony 24 VI 1620 r....

zamek

Na wieży kościoła w Ćmielowie znajduje się tablica poświęcona Marianowi Raciborskiemu (ur. 16 września 1863 r. w Brzóstowie gmina Ćmielów - zm. 17 marca 1917 roku w Zakopanem). Tablica została wmurowana 14 września 1930 roku z inicjatywy oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Ostrowcu z Mieczysławem Radwanem na czele.

tablica Rciborski

W Gazecie Kieleckiej (14.09.1930 r.) możemy przeczytać opis uroczystości związanych z uczczeniem pamięci słynnego Ćmielowianina. M. in. wygłoszono okazjonalne referaty, odbyło się zgromadzenie w ćmielowskiej remizie strażackiej, gdzie gości podjęto uroczystym obiadem. Zwiedzono również miejsce narodzin M. Raciborskiego. Na te uroczystości komitet organizacyjny zaprosił wielu wybitnych naukowców i byłych studentów Mariana Raciborskiego. A tak pisała o tym wydarzeniu prasa w 1930 r:

poświęcenie tablicy prof Raciborskiego

poświęcenie tablicy prof Raciborskiego2

Uzupełniając Kronikę Niepodległości (1918-2018) ciągle natrafiam na ciekawostki dotyczące Ćmielowa lub okolic. Jak podaje Gazeta Zachodnia z 1928 r. w czerwcu tegoż roku przez nasze miasteczko "przetoczył się" międzynarodowy Rajd Automobilklubu Polski dystansie 3080 km:

rajd 1928

A tu takie pytanie czy Ćmielów kiedyś był połączony kolejowo (może kolejka wąskotorową z Rudą Kościelną). W notatce prasowej z 23.06.1933 można przeczytać o nieszczęśliwym wypadku jakoby na tej trasie. Może to „chochlik” drukarski?

Na torach

Ukazem Carskim - postanowienie z 24 października (5 listopada) 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 419) w 1869 r. Ćmielów utracił prawa miejskie i stał się osadą jak wiele innych miast wspierających Powstanie Styczniowe lub życzliwych powstańcom. Miasteczko włączono wówczas do gminy Krzczonowice. Nowy twór  jednak dalej miał być zwany gminą  Ćmielów a siedzibą tej gminy były Krzczonowice stan ten trwał do 1870 r.. Poniżej artykuł z 1869 r. obwieszczający tą decyzję:

ukaz 1869a

ukaz 1869

I zgodnie z obietnicą wracam do „Inwentarza Ćmielowskiego” z 1763 r. Dziś opis gospody i młyna na Przepaści. Z opisu Gospody wynika, że była zlokalizowana przy trakcie Ćmielów – Ożarów. Nie ma już najmniejszego śladu po owej „Gospodzie” ale ciekawostką jest to, że ówczesny trakt z Ćmielowa do Ożarowa prawdopodobnie leżał bliżej rzeki Kamiennej, przebiegał gdzieś w okolicach Śródborza i kierował się na Gliniany z rozjazdem na Ożarów. Tak wynika z mapy z 1788 r. Ta główna droga nie przebiegała przez Drygulec jak obecnie a przy trakcie w połowie drogi do Glinian znajdowała się jeszcze jedna gospoda zwana Drygulecką ok 2,5 km od Drygulca na Północ. (Link do mapy 20 MB)

LINK DO MAPY (20 MB):

 

 

Foto - wczoraj i dziś

foto

OSP Ćmielów

pobrany plik

Znani Ćmielowiacy

znani

Facebook

Ćmielowska orkiestra

orkiestra